പതറിപ്പോയ പ്രതീക്ഷകളും തകർന്ന സ്വപ്നങ്ങളുമായി നീതി തേടിയെത്തുന്ന ഈ മഹാരാജ്യത്തെ ഓരോ സാധാരണക്കാരന്റെയും അവസാനത്തെ ആശ്രയകേന്ദ്രവും തണലുമായി ഇന്ന് രാജ്യതലസ്ഥാനമായ ന്യൂഡൽഹിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നത് ജന്തർ മന്തറാണ്. പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ അമർഷങ്ങളും അവകാശപോരാട്ടങ്ങളും അലയടിക്കുന്ന ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറുന്നതിന് വളരെ മുമ്പ് തന്നെ, ജന്തർ മന്തറിന് വേറിട്ടൊരു ചരിത്രവും സവിശേഷമായ ഉദ്ദേശ്യവുമുണ്ടായിരുന്നു. സമയം കൃത്യമായി അളക്കുന്നതിനും ആകാശഗോളങ്ങളുടെ സഞ്ചാരം ട്രാക്ക് ചെയ്യുന്നതിനും ജ്യോതിശാസ്ത്ര പഠനങ്ങൾക്കുമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഒരു ഭീമൻ ശാസ്ത്രീയ ഉപകരണമായിരുന്നു അത്. പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഗതിയും ഗ്രഹങ്ങളുടെ ചലനവും നിരീക്ഷിക്കാൻ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ അപൂർവ്വ വാസ്തുവിദ്യാ വിസ്മയം, കാലങ്ങൾക്കിപ്പുറം വിസ്തൃതമായ ഒരു ജനാധിപത്യ രാജ്യത്തിന്റെ പ്രതിഷേധങ്ങളും പ്രക്ഷോഭങ്ങളും ഇരമ്പുന്ന ചരിത്രമണ്ണായി രൂപാന്തരപ്പെടുകയായിരുന്നു.
1724-ൽ ജയ്പൂരിലെ മഹാരാജാവായിരുന്ന സവായ് ജയ്സിങ് രണ്ടാമനാണ് ഡൽഹിയിൽ ജന്തർ മന്തർ നിർമ്മിച്ചത്. ബഹിരാകാശ നിരീക്ഷണത്തിനും സമയഗണനയ്ക്കുമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ട ഇവിടുത്തെ നിരീക്ഷണ ഉപകരണങ്ങൾ പ്രധാനമായും സൂര്യന്റെ സ്ഥാനം ഉപയോഗിച്ചാണ് സമയം കണക്കാക്കിയിരുന്നത്. പകൽ സമയത്ത് സൂര്യൻ കിഴക്ക് നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ, ഈ ഭീമൻ നിർമ്മിതികളിൽ വീഴുന്ന നിഴലുകളുടെ മാറ്റം കൃത്യമായി നിരീക്ഷിച്ച് സമയം നിർണ്ണയിക്കാൻ അന്നത്തെ ജ്യോതിശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് സാധിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ 21-ാം നൂറ്റാണ്ടിലേക്ക് കടന്നതോടെ ശാസ്ത്രീയ നിരീക്ഷണ കേന്ദ്രം എന്നതിൽ ഉപരിയായി രാജ്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങൾക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്ന പ്രക്ഷോഭ പ്രഭവകേന്ദ്രമായി ജന്തർ മന്തർ പുനർജനിക്കുകയായിരുന്നു.
ഡൽഹിയിലെ ജനകീയ പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ കേന്ദ്രം എപ്പോഴും ജന്തർ മന്തറായിരുന്നില്ല. 1993-ന് മുൻപ് വരെ ഇന്ത്യാ ഗേറ്റിന് സമീപമുള്ള ‘ബോട്ട് ക്ലബ്ബ്’ മൈതാനമായിരുന്നു പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ പ്രധാന താവളം. ഭരണകൂടത്തിന്റെ കണ്മുന്നിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ ഒത്തുചേർന്നിരുന്ന ബോട്ട് ക്ലബ്ബ് വർഷങ്ങളോളം ഡൽഹിയുടെ സമരമുഖമായി തുടർന്നു. എന്നാൽ, 1998-ൽ പ്രമുഖ കർഷകനേതാവ് മഹേന്ദ്ര സിങ് ടിക്കായത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ അഞ്ചുലക്ഷത്തോളം വരുന്ന കർഷകർ ആഴ്ചകളോളം ബോട്ട് ക്ലബ്ബ് മൈതാനം ഉപരോധിക്കുകയും തലസ്ഥാന നഗരിയെ നിശ്ചലമാക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെ സുരക്ഷാ കാരണങ്ങളും ഗതാഗത തടസ്സങ്ങളും മുൻനിർത്തി ബോട്ട് ക്ലബ്ബിലെ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്ക് കേന്ദ്ര സർക്കാർ പൂർണ്ണ നിരോധനമേർപ്പെടുത്തി. ഇതേത്തുടർന്നാണ് പാർലമെന്റിന് ഏതാനും കിലോമീറ്ററുകൾ മാത്രം അകലെയുള്ള ജന്തർ മന്തർ രാജ്യത്തിന്റെ പുതിയ പ്രതിഷേധ താവളമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടത്.
കഴിഞ്ഞ ഏതാനും പതിറ്റാണ്ടുകളായി സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യ കണ്ട ഏറ്റവും ശക്തമായ ബഹുജന മുന്നേറ്റങ്ങൾക്കാണ് ജന്തർ മന്തർ വേദിയായത്. 2011 ഓഗസ്റ്റിൽ അഴിമതി വിരുദ്ധ പോരാളി അണ്ണാ ഹസാരെയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ശക്തമായ ലോക്പാൽ ബില്ലിനായി നടന്ന 12 ദിവസം നീണ്ട ചരിത്രപരമായ നിരാഹാര സമരം ആരംഭിച്ചത് ഇവിടെവച്ചായിരുന്നു. ഈ സമരം സർക്കാരിനെക്കൊണ്ട് ലോക്പാൽ തത്വം അംഗീകരിപ്പിക്കുക മാത്രമല്ല, അരവിന്ദ് കെജ്രിവാളിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ആം ആദ്മി പാർട്ടി എന്ന രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പിറവിക്ക് വഴിയൊരുക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്ന് 2012-ൽ രാജ്യത്തെ നടുക്കിയ നിർഭയ കൂട്ടബലാത്സംഗ കേസിനെതിരെ ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളും വിദ്യാർത്ഥികളും ജന്തർ മന്തറിൽ സംഘടിച്ചതോടെയാണ് കടുപ്പമേറിയ 2013-ലെ ക്രിമിനൽ നിയമ ഭേദഗതി നിലവിൽ വന്നതും കുറ്റവാളികൾക്ക് വധശിക്ഷ ഉറപ്പാക്കപ്പെട്ടതും.
വംശീയ അധിക്ഷേപങ്ങൾക്കും പാർശ്വവൽക്കരണങ്ങൾക്കും എതിരെ ശബ്ദമുയർത്താനും ഈ മണ്ണ് മുന്നിൽ നിന്നു. 2014-ൽ അരുണാചൽ പ്രദേശിൽ നിന്നുള്ള 20-കാരനായ നിഡോ താനിയ വംശീയ അധിക്ഷേപത്തെ തുടർന്ന് കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, വടക്കുകിഴക്കൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിദ്യാർത്ഥികൾ ജന്തർ മന്തറിൽ നടത്തിയ ശക്തമായ പ്രക്ഷോഭമാണ് മെട്രോ നഗരങ്ങളിലെ വടക്കുകിഴക്കൻ ജനവിഭാഗങ്ങളുടെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനുള്ള ഉന്നതതല സമിതിയുടെ രൂപീകരണത്തിലേക്ക് നയിച്ചത്. അതുപോലെ തന്നെ 2017-ൽ കടുത്ത വരൾച്ചയിൽ കടക്കെണിയിലായ തമിഴ്നാട്ടിലെ കർഷകർ 72-കാരനായ അയ്യക്കണ്ണിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ 100 ദിവസത്തിലേറെ ജന്തർ മന്തറിൽ തമ്പടിച്ച് സമരം ചെയ്തു. ആത്മഹത്യ ചെയ്ത സഹപ്രവർത്തകരുടെ തലയോട്ടികളും ചത്ത പാമ്പുകളുമായി അവർ നടത്തിയ പ്രതിഷേധം അന്താരാഷ്ട്ര മാധ്യമങ്ങളുടെ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റി.
നിരന്തരമായ സമരങ്ങൾ കാരണം സമീപവാസികൾക്കുണ്ടായ ശബ്ദമലിനീകരണവും ശുചിത്വ പ്രശ്നങ്ങളും ചൂണ്ടിക്കാട്ടി 2017-ൽ നാഷണൽ ഗ്രീൻ ട്രൈബ്യൂണൽ ഇവിടെ സമരങ്ങൾക്ക് താൽക്കാലിക വിലക്ക് ഏർപ്പെടുത്തിയിരുന്നുവെങ്കിലും, ജനങ്ങളുടെ പ്രതിഷേധിക്കാനുള്ള ജനാധിപത്യ അവകാശം സംരക്ഷിക്കപ്പെടണമെന്ന വിലയിരുത്തലിൽ പിന്നീട് നിബന്ധനകളോടെ അനുമതി പുനഃസ്ഥാപിച്ചു. ഇതിനുശേഷം 2019-ൽ പൗരത്വ നിയമ ഭേദഗതിക്കും (CAA) ദേശീയ പൗരത്വ രജിസ്റ്ററിനും (NRC) എതിരെ ജാമിയ മില്ലിയയിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ ജന്തർ മന്തറിലേക്കും വ്യാപിച്ച് വൻ പ്രതിഷേധ കടലായി മാറി. ഉമർ ഖാലിദ്, ഷർജീൽ ഇമാം തുടങ്ങിയ വിദ്യാർത്ഥി നേതാക്കളുടെ ഇടപെടലുകളാൽ ഈ സമരം ഏറെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു. 2023-ൽ റെസ്ലിങ് ഫെഡറേഷൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ പ്രസിഡന്റായിരുന്ന ബ്രിജ് ഭൂഷൺ ശരൺ സിങ്ങിനെതിരെ ലൈംഗികാതിക്രമ ആരോപണമുന്നയിച്ച് രാജ്യത്തിന്റെ അഭിമാനങ്ങളായ ഗുസ്തി താരങ്ങൾ മാസങ്ങളോളം തെരുവിൽ കിടന്ന് സമരം ചെയ്തതും ഇവിടെ വച്ചായിരുന്നു. ഈ പോരാട്ടമാണ് ഒടുവിൽ ഫെഡറേഷന്റെ പുനഃസംഘടനയിലേക്കും നിയമ നടപടികളിലേക്കും നയിച്ചത്.
ഏറ്റവും ഒടുവിൽ, നീറ്റ് പരീക്ഷാ ചോദ്യപ്പേപ്പർ ചോർച്ചയെ തുടർന്ന് പത്തുലക്ഷത്തിലധികം വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ഭാവി അനിശ്ചിതത്വത്തിലായപ്പോൾ കോക്കറോച്ച് ജനതാ പാർട്ടി നയിച്ച തടുക്കാനാവാത്ത വിദ്യാർത്ഥി പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്ക് വേദിയായതും ജന്തർ മന്തറാണ്. 2014-ന് ശേഷമുള്ള ഏറ്റവും വലിയ യുവജന മുന്നേറ്റമായി മാറിയ ഈ സമരം ഒടുവിൽ കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രി ധർമ്മേന്ദ്ര പ്രധാന്റെ രാജിയിലേക്ക് വഴിതുറക്കുകയും അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ ശ്രദ്ധ നേടുകയും ചെയ്തു. പാർലമെന്റിലേക്ക് സാധാരണക്കാരായ മനുഷ്യരുടെ അമർഷവും യാതനകളും നേരിട്ടെത്തിക്കാൻ സഹായിക്കുന്ന ജന്തർ മന്തർ, സമയം ഗണിച്ചിരുന്ന ഒരു പുരാതന ശാസ്ത്ര നിരീക്ഷണാലയത്തിൽ നിന്നും ഭരണകൂടങ്ങളെ വിറപ്പിക്കുന്ന ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഒടുങ്ങാത്ത പ്രതിരോധ കേന്ദ്രമായി ഇന്നും തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്നു.
